In 1992 komt een einde aan vijftien jaar burgeroorlog in Mozambique. Miljoenen mensen zijn ontheemd, het land ligt bezaaid met mijnen. In Antwerpen heeft een jonge punker net zijn studies productontwikkeling achter de rug. Lang twijfelt hij: wat doe ik met mijn leven? Stap ik uit de maatschappij of neem ik eraan deel en ga ik écht iets veranderen? Het wordt optie twee. Bart Weetjens bedenkt een methode om ratten te trainen om mijnen op te sporen. Hij richt de ngo APOPO op, trekt naar Mozambique en zorgt ervoor dat de lokale bevolking de techniek onafhankelijk kan overnemen en toepassen. In 2004 wandelen de eerste ratten aan leibanden rond op Afrikaanse bodem. In 2015 wordt Mozambique volledig mijnenvrij verklaard. Miljoenen mensen keren terug naar hun huizen dankzij die twijfelende punker uit Antwerpen. Datzelfde jaar nog trekt Bart de deur van APOPO achter zich dicht.

Waarom ben je destijds vertrokken bij APOPO?

Bart Weetjens: “Het was een samenloop van redenen, maar de belangrijkste was persoonlijk. Na twintig jaar stond ik dicht tegen een burn-out. Alle signalen gaven aan dat het tijd was om het los te laten. Een moeilijke beslissing, want ik identificeerde mezelf volledig met APOPO, met de rol van saviour, vaak ten koste van mijn gezin. Mijn dochters zijn opgegroeid met een heel afwezige vader. Ik werkte vanuit Tanzania, waar nog altijd APOPO’s hoofdkwartier is.”

“Daarnaast speelden mijn eigen karakter en mijn persoonlijke geschiedenis een rol, in mijn jeugd heb ik misbruik meegemaakt. Gaandeweg heb ik daarmee leren omgaan, maar die dingen stonden in de weg van verdere zelfgroei. Mijn leiderschapsstijl bijvoorbeeld, daar had ik niet genoeg in kunnen groeien om er echt sterk in te staan. Gelukkig kon ik de symptomen vroeg herkennen dankzij mijn Zen-beoefening en maakte ik de juiste keuze.”

“Pas toen ik APOPO losliet, zag ik de mist die ik op persoonlijk niveau opgetrokken had. Onze acties en de verhalen die we onszelf vertellen om betekenis te geven aan de wereld stroken vaak niet met wie we werkelijk zijn. Pas als die twee samenvallen, vinden we rust en duidelijkheid. Dan vinden we onze plek in de wereld en vult onze missie zich bijna automatisch in.”

Je vertrek bij APOPO had ook te maken met een verschil in visie op de balans tussen social en profit.

“Klopt, vooral in de laatste jaren dat ik bij APOPO werkte, was dat een spanningsveld. Ons budget groeide elk jaar, maar het was allemaal leverage funding, dus subsidies en grants. Dat zorgde voor spanning, want ik was verantwoordelijk voor de fundraising.”

“Op een gegeven moment hadden we in de board een conflict over een bedrijf met een slechte reputatie dat wou doneren aan APOPO. Konden we dat geld aannemen? Mijn mentor, Jane Goodall, sprak toen wijze woorden die me altijd zijn bijgebleven: ‘Zolang je met die middelen iets positiefs doet voor de maatschappij, is het goed. Maar steun het bedrijf niet upstream.’ We hebben het geld aanvaard, op voorwaarde dat we niet in hun jaarverslag of andere communicatie verschenen.”

“Ik was terughoudend over de afhankelijkheid van overheidsgelden en filantropie. Mijn idee was: we hebben een technologie die vermarktbaar is, waarom zouden we dan niet de marktprincipes gebruiken? Zeker in Afrika, waar ondernemerschap in het bloed zit, maar eigendom vaak een issue blijft. Ik heb toen een businessmodel ontwikkeld en een plan geschreven om snel te kunnen opschalen en minder afhankelijk te zijn van subsidies, maar de board koos ervoor strikt non-profit te blijven. Dat was voor mij een afknapper. Maar vandaag, tien jaar later, is APOPO weer verdubbeld in omvang, ondanks het wegvallen van Amerikaans overheidsgeld. Het model is intussen zo bewezen dat het eigenlijk niet meer uitmaakt of de structuur for-profit of non-profit is.”

Vandaag ben je in hoofdactiviteit Zen-monnik. Is zo’n tempel leiden ook sociaal ondernemerschap?

“Waar mensen samenkomen, heb je een vorm van organisatie nodig, maar verder zijn er weinig parallellen te trekken. Vanuit het perspectief van innovatie is het zelfs net het tegenovergestelde. Het is een meer dan 2500 jaar oude spirituele traditie die van generatie op generatie wordt overgedragen. Maar inhoudelijk is het wel heel vernieuwend, elke ademhaling opnieuw.” (knipoogt)

“De letterlijke vertaling van spiritualiteit is levensadem, dat wat ons inspireert, en waardoor we anderen kunnen inspireren. Ik hanteer een heel brede definitie van sociaal ondernemen. Elke levengevende, liefdevolle act of kindness is sociaal ondernemerschap. Hier en daar nemen groepjes mensen sociale initiatieven die zo beestig goed zijn, dat ze een rimpeleffect hebben in de maatschappij. Daar ontstaan dan organisaties uit die sociale verandering brengen.”

“Voor mij is maatschappelijke impact creëren een essentieel onderdeel van mijn monnik zijn. Welke zin heeft het om te verstillen, om wijsheid en mededogen te ontwikkelen, als je die niet ten dienste stelt van een harmonieuze samenleving voor huidige en toekomstige generaties? De INNERPRENEURS-community voor ondernemende leiders, waar ik co-founder van ben, beoogt net dát. Ik praktiseer zo’n twee weken per maand in de tempel. Zen-beoefening is voor mij de bron van waaruit ik me sociaal engageer via INNERPRENEURS. Dat doe ik door middel van dieptegesprekken, begeleide meditaties in bedrijven, organisaties en op conferenties. We faciliteren ook workshops rond spiritualiteit en regeneratief zelf-leiderschap.”

“INNERPRENEURS is een community van mensen die begrepen hebben dat innerlijke ontwikkeling cruciaal is om duurzame impact te maken. Het is een soort labo waarin we samen verstillen, maar ook lachen, dansen en diepe, ongemakkelijke gesprekken hebben in een veilige omgeving. Ik zou mezelf tegenwoordig eerder een soort van spirituele ondernemer noemen dan een sociaal ondernemer.”

Hoe verhouden social en profit zich binnen INNERPRENEURS?

“Het is een strikte non-profit, maar met een hybride structuur. De community functioneert op basis van bijdragen en wederkerigheid, terwijl onze dienstverlening inkomsten genereert. In eender welke structuur zullen middelen en waarden altijd wel een spanningsveld zijn, maar het gaat erom hoe je dat invult. Ik doe dat vandaag door zo min mogelijk met de financiën bezig te zijn. We zijn drie jaar geleden heel experimenteel gestart vanuit filantropie, maar we stellen nu ook vast dat meer en meer ondernemingen en organisaties zich het belang van innerlijke ontwikkeling realiseren. Uiteraard vermarkten we onze diensten, maar het doel blijft hetzelfde. Impact maken door een wereld te creëren waarin leiderschap niet gedefinieerd wordt door macht, geld en aanzien, maar door duurzaamheid, liefde en harmonie. Met andere woorden: leiderschap van binnenuit.”

INNERPRENEURS richt zich sterk op (sociale) ondernemers, (bedrijfs)leiders. Waarom specifiek die profielen?

“Ik geloof sterk in de invloed van ondernemende leiders. Mensen die op een of andere manier zorgzaam in de maatschappij staan, die bijdragen aan een betere samenleving waar plek is voor iedereen. Dan kom je al snel bij sociale ondernemers uit. Heel vaak vloeit de realisatiedrang van sociale ondernemers voort uit traumatische ervaringen uit hun jeugd. Velen smijten zich vollenbak voor de realisatie van hun missie gebaseerd op hun wereldvisie, maar dikwijls vergeten ze daarbij hun persoonlijke noden.”

“Uit onderzoek van het World Economic Forum blijkt dat sociale ondernemers vaker medicatie, drugs of alcohol gebruiken om de dag te kunnen neerleggen dan gevangenen. En waarom dan? Wat zijn de mechanismes die daar werken en uiteindelijk tot burn-out leiden? Welke ongeheelde plekken in ons leiden ertoe dat we het nodig vinden om maar te blijven presteren, presteren, presteren? Voor veel sociale ondernemers gaat het over erkenning: ‘Zie wat ik doe. Ik doe toch het juiste?’. En die attitude is bepalend, want dan doe je het in essentie voor wat je er kan uithalen, in plaats van wat je kan bijdragen. En dat maakt een totaal verschil. Zelfzorg is daarom essentieel.”

Hoe creëer je maatschappelijke impact met dansen, gesprekken en meditatie?

“Als je op een kussen zit en mediteert, dan doe je niet echt iets nuttigs, zou je denken. Het is niet dat je iets concreet in actie realiseert in de maatschappij. En toch is dat wel zo. Je moet er echt even voor stilzitten om dat te doorgronden.” (lacht)

“We kunnen de wereld niet veranderen, maar we kunnen wel onszelf veranderen. En aangezien we diep verbonden en integraal deel zijn van de wereld, verandert die wereld mee ten goede als wij zelf ten goede veranderen. Meditatie is daar maar één aspect van, maar het ligt wel aan de basis van dieper inzicht en ethisch handelen.”

“Kijk, iedereen denkt na over ethiek: wat is het juiste? En hoe veroorzaak ik geen lijden? Maar à fond gaat het over moraliteit: je concrete gedrag. En daar spreekt niemand graag over. Moraliteit ligt aan de basis van ethiek. In meditatie concentreer je je zo hard op de realiteit dat eerlijkheid en moreel handelen vanzelf volgen. Door regelmatig te verstillen, maak je ruimte voor een levende moraliteit.”

“Het probleem is: we doen alles vanuit een zekere motivatie, maar we komen altijd met alles wat we zijn. Hoe goed je bedoelingen ook, al onze kleine kantjes komen altijd mee. Onze hebberigheid, haat, voorkeuren en opinies. Die sluimeren altijd mee als een product van ons ego. Tegelijkertijd zien we onszelf als gescheiden van het geheel, als een individu. ‘Ik heb agency, ik heb daadkracht, ik kan dingen doen in de wereld, ik ben belangrijk.’ Het bevrijdende van meditatie bestaat erin die illusie te doorzien en het ego niet te laten domineren.”

“Meditatie toont ons dat we integraal deel uitmaken van het geheel. Als we onszelf zien als een stukje van het geheel, ontstaat harmonie. Zen-monnik zijn is voor mij de manier om samenhang in mijn leven te creëren en echt dienstbaar te zijn in de maatschappij. Het klinkt misschien paradoxaal, maar maatschappelijke impact komt van binnenuit. Hoe beter ik mezelf ontwikkel, hoe effectiever mijn bijdrage aan de wereld is. En dat geldt voor iedereen.”

Veel mensen zullen zeggen daar geen tijd voor te hebben, wat zeg je daarop?

“Wel, die mensen zijn een speelbal van het systeem. Ik daag je uit om tijd te maken voor meditatie tijdens je werkuren. Dat is niet moeilijk, je moet gewoon elke ochtend vijftien minuten blokkeren in je agenda en er echt werk van maken. Het is een investering. Je moet het beschouwen als jezelf slijpen, scherp maken. Het heeft misschien weinig effect op één dag, maar op lange termijn is het gigantisch. De CEO's die ik begeleid die daarin slagen, vinden duurzaamheid voor zichzelf, hun gezin en hun organisatie. Ze worden effectievere leiders in een snel veranderende context. Dat is de impact van persoonlijke ontwikkeling en meditatie.”

www.innerpreneurs.org